هست ، فقط يك رابطهء معنوى ما بين افراد و خداى تبارك و تعالى است و بس . اسلام برنامهء زندگى دارد ؛ اسلام برنامهء حكومت دارد ؛ اسلام قريب پانصد سال - تقريباً يا بيشتر - حكومت كرده است ؛ سلطنت كرده است ؛ با اينكه احكام اسلام در آن وقت باز آن طور اجرا نشده است كه بايد اجرا بشود لكن همان نيمهء اجراشده‌اش ممالك بزرگى را ، وسيعى را ، اداره كرده است با عزت و شوكت از همهء جهات ، از همهء كيفيات . اسلام مثل ساير اديانى كه حالا در دست است - شايد آنها هم در وقت خودش اين طور بوده‌اند لكن ساير اديانى كه حالا در دست است ، خصوصاً مسيحيت كه هيچ ندارد جز چند كلمهء اخلاقى و راجع به تدبير مُدُن و راجع به سياست مدن و راجع به كشورها و راجع به ادارهء كشورها برنامه ندارد - گمان نشود كه اسلام هم مثل آنها برنامه ندارد . اسلام از قبل از تولد انسان شالودهء حيات فردى را ريخته است تا آن وقت كه در عائله زندگى مىكند ، شالودهء اجتماع عائله‌اى را ريخته است و تكليف معين فرموده است تا آن وقت كه در تعليم وارد مىشود ، تا آن وقت كه در اجتماع وارد مىشود ، تا آن وقت كه روابطش با ساير ممالك و ساير دوَل و ساير ملل هست . تمام اينها برنامه دارد ، تمام اينها تكليف دارد در شرع مطهر . اين طور نيست كه فقط دعا و زيارت است ؛ فقط نماز و دعا و زيارتْ احكام اسلام نيست ؛ اين يك باب از احكام اسلام است . دعا و زيارت يك باب از ابواب اسلام است لكن سياست دارد اسلام ؛ ادارهء مملكتى دارد اسلام ؛ ممالك بزرگ را اداره مىكند اسلام . بر رؤساى جمهور اسلام ، بر سلاطين اسلام ، بر دوَل اسلامى است كه اسلام را معرفى كنند به عالم . تفاوت كليسا و مسجد مسيحيون خيال نكنند كه اسلام هم ، مسجد هم ، مثل كليساست . مسجد وقتى نماز در آن بر پا مىشده است تكليف معين مىكرده‌اند ؛ جنگها از آنجا شالوده‌اش ريخته مىشده است ؛ تدبير ممالك از آنجا ، از مسجد شالوده‌اش ريخته مىشده است . مسجد مثل كليسا نيست . كليسا يك رابطهء فردى ما بين افراد و خداى تبارك و تعالى - عَلى